Ana Sayfa / Edebiyat / Dengbêjlîk ve Aşık (Ozan) Kültürü

Dengbêjlîk ve Aşık (Ozan) Kültürü

Aslında her iki kültür de aynı kaynaktan beslenip “yaşayan tarih” sıfatını taşırlar. Aşıklar, halkın arasından çıkmış ve özellikle Orta Anadolu’da gerek gezerek, gerekte görerek sazlı veya sazsız olarak doğaçlama(gelişigüzel) biçiminde halkın önünde türkülerini dillendiren sanatkarlardır. Bu kültür kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze kadar gelebilmiş, halkın duygularını, hislerini, acılarını, özlemlerini ve her türlü manevi ihtiyaçlarını en yalın haliyle halkın gönlünde bir esinti halinde oluşturmuşlardır. Özellikle Türkmen boylarının içinden çıkagelmiş ve saygın bir rol üstlenmişlerdir. Dengbêjlik ise, aslında cümlede kullandığım “ise” nin hiçbir anlamı yok, zira dengbêjlik kültürü de aynı özellikleri (aşıklık) taşıyor.

Dengbêjlik; Kürt müziğinde tarihi bir rolü vardır. Çünkü, geçmişte yaşanan olaylar, bir sevgiliye duyulan hisler, bir anaya-babaya veya gurbette iken duyulan üzüntü, sevinçler ve özlemler dengbêjliğin temel konusu olmuştur. Dengbêjlerin türküyü söyleyiş biçimi, doğaçlama olup kelimeleri art arda yuvarlama biçimiyle oluşturulur. Dengbêjler eskiden mezoptamya bölgesinde mir,beg(bey) dediğimiz soylu ailelerin konaklarında kalıp, önemli günlerde hem konaklarda hemde halkın içinde sanatını sergilemişlerdir. Bu kültür de kuşaktan kuşağa aktarılarak günümüze kadar gelebilmiştir.

Nasıl ki aşık kültürü denince ilk akla Dadaloğlu, Gevheri, Aşık Veysel ve Yunus Emre gibi ozanlar geliyorsa, dengbêjlik denince de ilk akla gelen Feqîyê Teyran, Şakıro, Karapête Xaço ve Ayşe Şan gibi dengbêjler gelir. Her iki kültürün ana temasını da aslında “sevdalar” oluşturur. Bunu yaparken de “atışma” dediğimiz ortamlarda gerçekleşir. Tarihte araştırma-incelemeler yapılırken bu aşık ve dengbêj kaynaklarından da faydalanılır.

Bu iki kültürün ozanlarıyla ilgili iki hikayeye de yer vermek istiyorum.

Aşık Veysel’in hikayesi;

Babası Veysel’in evlenme çağına geldiğini söyleyip, Veysel’e Esma’yı isteyip onu baş göz ederler. Veysel karısı Esma’yı o kadar çok sever ki bu sevgi kıskançlık boyutuna ulaşmıştır. Sürekli Esma’nın bir hata yapacağı korkusuna bürünmüştür. Sekiz yıllık bir beraberlikten sonra Esma artık bu duruma dayanamaz ve köyünden bir delikanlısı olan Hüseyin’le bir kaçar. Kaçtığı gece ayakkabısında bir şey olduğunu fark eder ama kaçma telaşıyla bakmaz. Köyden uzaklaşıp bir yerde soluklanırken ayakkabısını çıkarır ve ikisi için yetecek kadar para görür. Veysel yıllarca ona bakan Esma’nın mağdur olmaması için parayı ayakkabısının içine koymuş ve yıllar sonra şu dizeleri yazmıştır:

Güzelliğin on para etmez
Bu bendeki aşk olmasa
Eğlenecek yer bulaman
Gönlümdeki köşk olmasa.

Dengbêj Seyadê Şamê’nin hikayesi;

Nişanlı iken cezaevine giren Seyadê Şamê ve sonrasında firar edip Erivan Radyosu’nda klamlarını(türkü) söylemeden verdiği şu mesajdan sonra:

‘Ez Seyadê Şamê,
fîrarê destê romê,
niha penaberim Rewanê”

[Ben Seyadê Şame,
Türk devletinin elinden firar,
Erivan’da şimdi mülteci]

Ailesi ve akrabaları yerini öğrenip onu alarak Bazîd’e geri getirirler. Evlenip çocuk sahibi olmuş Seyadê Şamê evine gelir. O sırada gözüne takılan kadına bu kim der. O kadın, onu bekleyen ve 50 yıldır Seyadê Şamê’nin nişanlısı Zülfînaz’dır. Seyadê Şamê onu 50 yıldır bekleyen ve hep yolunu gözleyen Zülfînaz’ın yüzüne utancından bakamaz. Seyadê Şamê bu durumda orada kalamaz ve tekrar Erivan Radyosu’na dönüp “Esmer eman” klamını(türküsünü) tüttürür.

Esmer eman eman
Dîlber eman delalê yeman
Çi kulîlka dora çeman
Xelk zewicî ez û tu man

[Esmer eman eman
Dilberim aman, güzelim aman
Ne su kenarların çiçeği
El alem evlendi ben ile sen kaldık]

Her iki kültür hakkında çok şey yazmak isterdim ama şimdilik bu kadar yeterli sanırım.

Aşık Veysel – Güzelliğin On Para Etmez

Seyadê Şamê – Esmer Eman

Yorum

E-posta adresiniz yayınlanmayacak.Gerekli alanlar işaretlenmiştir *

*

Şu HTML etiketlerini ve özelliklerini kullanabilirsiniz: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>